Het fort Alhambra in de stad Granada is een van de kenmerkende bezienswaardigheden van Spanje. Het middeleeuwse bouwwerk is op voordracht van dit land geplaatst op de Werelderfgoedlijst van Unesco. Het is gesticht door de Moorse overheersers van Spanje. Zo laat dit icoon zien dat nationale identiteit een gelaagd iets is: nationale tradities veranderen door de tijd heen en ondergaan invloeden van buitenaf. Ook de Nederlandse identiteit is beïnvloed door het wereldwijd opereren van Nederland als handelsland en door het bezit van overzeese koloniën.
Nationale identiteit is op meer manieren een gelaagd fenomeen. Het kan in de beleving van inwoners samengaan met sterke regionale bindingen. Spanje is al sinds lang één staat: na de verdrijving van de Moren in 1492 werd het een eenheid, onder de Habsburgse keizers zelfs een wereldmacht die heerste over een groot deel van Europa en het grootste deel van Zuid- en Midden-Amerika. Het Spaans is sindsdien een wereldtaal. Toch voelen veel Spanjaarden zich in de eerste plaats verbonden met hun regio. Het land is verdeeld in achttien autonome regio’s met een aanzienlijke bestuurlijke, financiële en economische zelfstandigheid. Voor Baskische nationalisten ging deze regeling nog niet ver genoeg, zij proberen met geweld het doel van een onafhankelijk Euskadi te bereiken.
In een wereld waarin staten een grote rol spelen, wordt veel gewicht gehecht aan staatsvorming en aan nationale identiteit, opgevat als verbondenheid met de staat. Maar identiteitsvorming is dus een lastig proces; Spanje is daar niet uitzonderlijk in. Ook binnen het Verenigd Koninkrijk hebben de regio’s Schotland, Wales en Engeland verschillende identiteiten. Voor relatief nieuwe staten in bijvoorbeeld Afrika is het bevorderen van nationale identiteit al helemaal een moeizaam proces. Behalve aan regio’s kunnen nationale staten ook soevereiniteit afstaan aan hogere schaalniveaus. De Europese eenwording heeft ertoe geleid dat Nederland en de andere 26 lidstaten aanzienlijke bevoegdheden op allerlei beleidsterreinen hebben afgestaan aan de EU. Een bijbehorende ‘Europese identiteit’ heeft echter nog nauwelijks gestalte gekregen.
Sociale identificatie kan mensen verbinden en is belangrijk voor de cohesie in de samenleving. Helaas wordt nationale identiteit niet zelden politiek misbruikt. Het creëren van een nationale identiteit gaat vaak gepaard met het zich afzetten tegen buitenlanders of tegen afwijkende minderheidsgroepen in de samenleving. Het nationaal eigene van de bevolking wordt dan op een kunstmatige manier benadrukt. Dit kan ontaarden in fanatiek nationalisme. De twee wereldoorlogen van de twintigste eeuw getuigen van de mogelijke gevolgen daarvan.
