Na de Tweede Wereldoorlog waren veel wereldleiders sterk gemotiveerd om de verschrikkingen van oorlog en geweld voortaan via een gezamenlijke inspanning te voorkomen. De Verenigde Naties werden opgericht en al snel daarna, in 1948, zag de bekende Universele Verklaring van de Rechten van de Mens het licht. Het denken over mensenrechten was op zichzelf niet nieuw, maar werd met dit baanbrekende document voor het eerst naar het internationale niveau getild. De Universele Verklaring ging vooral over burgerlijk-politieke rechten, zoals het recht op vrije meningsuiting en de godsdienstvrijheid. De verklaring vormde de basis voor twee bindende verdragen van de VN-lidstaten: een over burgerlijke en politieke rechten, en later een over economische, sociale en culturele rechten (zoals het recht op voedsel, onderwijs en onderdak).

De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens wordt nog steeds vaak aangehaald als een ijkpunt om regeringen of internationale bedrijven op hun gedrag aan te spreken. Maar er is ook veel debat over de mensenrechten. Zijn ze te allen tijde en overal toepasbaar en afdwingbaar? Behoren collectieve rechten van volkeren, zoals het recht op zelfbeschikking of het recht op bevrijding van onderdrukking en kolonialisme, eveneens tot de mensenrechten? En vooral ook: worden mensenrechten in verschillende culturen hetzelfde beleefd? Hoe alomvattend is de huidige verwoording van de mensenrechten eigenlijk; vertegenwoordigt dit een westers waardensysteem of is sprake van een universele legitimiteit?

Hoe het ook zij: de mensenrechten zijn een uiterst belangrijk thema in de internationale samenleving. Ze zijn mede sturend in de mondiale politiek en in het werk van veel maatschappelijke pressiegroepen. De millenniumdoelen van de VN – waarin de ambities van 189 regeringsleiders zijn vastgelegd op het gebied van armoedebestrijding en andere ontwikkelingsdoelen – zijn verbonden met economische en sociale mensenrechten.

Bij de vorming tot wereldburger is het essentieel om kennis te nemen van en na te denken over mensenrechten. Ze staan voor fundamentele waarden. Het gaat om zaken als de gelijkwaardigheid van alle mensen, rechtvaardigheid en het fundamentele recht van elk mens op vrijheid en op ontwikkelingskansen. Wat is het verband tussen het eigen gedrag, bijvoorbeeld als consument, en de mensenrechten elders in de wereld? Hoe staat onze overheid tegenover mensenrechten en wat vinden we daarvan? Wat kunnen we doen om internationaal de situatie op het gebied van de mensenrechten te verbeteren?

Er zijn drie aspecten gekozen om het thema mensenrechten te belichten:

• De inzet voor naleving van de mensenrechten wereldwijd, via het handelen van internationale organisaties en overheden en via het individuele gedrag. Mensenrechten dienen immers te worden bewaakt en bevochten. Gekozen venster: Amnesty International.
• De schendingen van wat we tegenwoordig als mensenrechten beschouwen in de loop van de internationale geschiedenis en de historische ontwikkeling van de strijd voor mensenrechten. Gekozen venster: het Amsterdamse slavernijmonument.
• Sociaal-economische rechten en de steun die via ontwikkelingssamenwerking kan worden geboden om zulke rechten te honoreren. Gekozen venster: onderwijs in Kenia.