Het Max Havelaar-keurmerk is oorspronkelijk in het leven geroepen om koffie te certificeren die tegen een voor producenten gunstige prijs op de markt wordt gebracht. Het initiatief kwam in 1988 tot stand in overleg tussen Mexicaanse koffieboeren en een Nederlandse hulporganisatie. De naam van het keurmerk is ontleend aan het boek Max Havelaar (1860) van Multatuli, waarin de misstanden als gevolg van het koloniale bewind in Nederlands-Indië aan de kaak werden gesteld.
Inmiddels is het label niet meer alleen verbonden aan koffie. Max Havelaar is nu de naam van hét Nederlandse fair trade-keurmerk voor voedsel. Het keurmerk garandeert dat organisaties van kleine boeren of plantages in ontwikkelingslanden een eerlijke prijs voor hun product hebben gekregen. Door het kopen van fair trade-producten kunnen consumenten via hun levensstijl een persoonlijke bijdrage leveren aan een eerlijker verdeling van de welvaart, maar ook aan een schoner milieu of een betere naleving van de mensenrechten.
Dit bewuste consumptiegedrag is, naast de verlening van hulp, evenzeer een pijler van de ontwikkelingssamenwerking. Een dergelijke ‘doe-het-zelf ontwikkelingshulp’ past in een trend, waarbij burgers de verantwoordelijkheid voor een betere wereld niet afschuiven op de staat, kerk of hulpverleningsorganisaties, maar zelf verantwoording nemen voor hun gedrag en het effect daarvan. Onderdeel van die trend zijn ook particuliere stichtingen, scholen, ziekenhuizen, sportclubs of vriendengroepen die eigen ontwikkelingsprojecten opzetten.
In het bedrijfsleven is een trend gaande naar maatschappelijk verantwoord ondernemen, waarbij men zich rekenschap geeft van de invloed van de eigen bedrijfsvoering op duurzaamheid en op de ontwikkelingsmogelijkheden van de bevolking in de landen waar men actief is. Via het initiatief Global Compact uit 2000 streven de Verenigde Naties ernaar bedrijven te koppelen aan overheden en maatschappelijk organisaties ter bereiking van tien doelen, die gaan over het verbeteren van mensenrechten, arbeidsvoorwaarden, het milieu en het tegengaan van corruptie. Al vierduizend organisaties hebben zich hierbij aangesloten. Een vergelijkbaar Nederlands initiatief wordt gevormd door de zogeheten Akkoorden van Schokland. Daarin verbinden meerdere organisaties zich aan het realiseren van concrete doelen op het vlak van ontwikkelingssamenwerking. Dit is in gang gezet door de Nederlandse regering.
